8. Sınıf Türkçe Ses Bilgisi Konu Anlatımı

TEOG sınavlarına hazırlanan öğrenciler için düzenlediğimiz Türkçe konu anlatım yazılarına devam ediyoruz.

Ses, söylenilen ve işitilen en basit dil birimidir. Sesleri yazıda göstermeye yarayan işaretlere harf denir.

Dilimizdeki harfler sesli (ünlü) ve sessiz (ünsüz) olmak üzere ikiye ayrılır. Ses uyumlarını daha iyi anlayabilmek için sesli ve sessiz harflerin özelliklerini iyi bir şekilde bilmemizde fayda vardır.

Şimdi dilimizdeki sesli harfleri bir tabloda gösterelim, sonra da ses uyumlarına geçelim.

Sesli Harfler Geniş Dar
Kalın İnce Kalın İnce
Düz a e I i
Yuvarlak 0 ö u ü
  1. Büyük Sesli (Ünlü) Uyumu (Kalınlık – İncelik Uyumu)

Buna, kalınlık incelik uyumu da denmektedir. Türkçede bir kelimenin ilk hecesi kalın seslilerden biri ile başlamışsa, ondan sonraki heceleri de kalın seslilerle; ince seslilerden biri ile başlamışsa, odan sonraki heceleri de ince seslilerle devam etmelidir. Bu kurala büyük sesli uyumu denir.

  • Kalın (a-ı-o-u) dan sonra kalın (a-ı-o-u),
  • İnce (e-i-ö-ü) den sonra ince (e-i-ö-ü) sesleri gelir.

Çj – çek – çi -ler t    yol – cu – luk

ince ince ince ince kalın kalın            kalın

“Damlaya damlaya göl olur.”

“Bin bilsen de bir bilene danış.”

atasözlerinde görüldüğü gibi kalından sonra kalın, inceden sonra ince sesliler geldiğinden, bütün kelimeler büyük sesli uyumuna uymaktadır.

  • Dilimizdeki bazı kelimeler Türkçe olduğu hâlde sonradan değişikliğe uğradıklarından
    büyük ses uyumuna uymaz:

Anne    <—   ana

Kardeş    <-   kardaş

Elma    <—   alma

Hangi     <-   kangı

  • Dilimizdeki bazı ekler büyük ünlü uyumuna uymaz.

Bunun nedeni dilimizin sondan eklemeli olmasıdır. Yani ekler kök veya gövdelere getirilir. Bundan dolayı ekler genelde çok şekillidir, “-cı, -ci, -cu, -cü; -çı, -çi, -çu, -çü; -lı, -li, -lu, -lü; -la,-le…” Çok şekilli olanlar genelde uyar; ama tek şekilli olanlar uymaz.

Bu ekler: -ki, -ken, -yor, -leyin, -mtırak”tır.

-ki             :  yarınki, sonraki, dışardaki

-ken          :  koşarken, okurken, danışırken

-(i) yor      :  bilmiyor, seriyor, eriyor

-(ı) mtrak  :  yeşilimtırak, mavimtırak, ekşimtırak

Bu eklerin genel özelliği büyük ünlü uyumuna uymamasıdır; ama bazı kelimelerde uyabilir. Bu sizi şaşırtmasın: gelirken, çalışıyor, sarımtırak, geceleyin, evdeki…

  • Birleşik sözcüklerde, tek heceli sözcüklerde, yabancı sözcüklerde büyük ünlü uyumu kuralı aranmaz:

Vezirparmağı, dedikodu, uyurgezer…

Türk, suç, sert…

Sinevizyon, meteoroloji…

 

  1. Küçük Sesli (Ünlü) Uyumu (Düzlük – Yuvarlaklık Uyumu)

Dilimizdeki sesli harflerin düzlük – yuvarlaklık bakımından göstermiş olduğu uyumdur. Bu uyumda kalınlık – incelik uyumuna da dikkat edilir. Daha iyi anlamak için iki başlık altında inceleyelim:

  • Bir kelimenin ilk hecesi düz seslilerden (a-e-ı-i) biriyle başlamışsa, ondan sonraki heceler de
    düz seslilerle (a-e-ı-i) devam etmelidir. (Burada kalınlık ve inceliğe dikkat edilir.)

ke – re – viz

düz düz düz

Çâ – iı – dan

düz düz düz

Metinler, kısık, kanadı, servis…

  • Bir kelimenin ilk hecesi yuvarlak seslilerden biriyle (o-ö-u-ü) başlamışsa, ondan sonraki
    heceler ya düz-geniş (a-e) ya da dar-yuvarlak (u-ü) seslilerle devam etmelidir.

Bunu şema hâlinde şöyle gösterebiliriz:

(o,ö,u,ü)

a – e
u – ü

O dan sonra -> a – u

O dan sonra -> a – u

Ö’den sonra -» e – ü
U’dan sonra -» a – u
Ü’den sonra -» e – ü gelmelidir.

Çünkü kalınlık ve incelik uyumuna dikkat edilir.

ke – lek ,
yuvarlak düz düz
geniş geniş
İQ mur – cuk
yuvarlak dar dar
yuvarlak yuvarlak

Kötülük, öğrenci, tören, sürek…
Korucu, odun, boşluk, sulak…

Küçük ünlü uyumunda, kalınlık incelik uyumuna da (büyük ünlü uyumuna) dikkat edilir. Büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükte küçük ünlü uyumu aranmaz; çünkü büyük ünlü uyumu esastır.

Sesli harfleri ve onlarla ilgili özellikleri gördükten sonra şimdi de sessiz harflere ve sessiz harflerle ilgili özelliklere geçelim:

Bilindiği gibi dilimizde yirmi bir (21) sessiz harf var. Bunların ağzımızdan çıkışlarına göre isimlendirilişleri vardır.

Ayrıntılara girmeden sessiz harflerin sınıflamasını yapalım.

Sessiz Harfler süreksiz sürekli
Sert P, Ç, t, k f, h, s, ş
Yumuşak b, c, d, g ğ, j, I, m, n, r, v, y, z
    Bu konu hakkında soru çözmek için tıklayınız.
  1. Sessiz (Ünsüz) Benzeşmesi

Sert ünsüzle biten bir sözcüğe yine ünsüzle başlayan bir ek gelirse, bu ekin başındaki ünsüz, sertleşir. Buna ünsüz uyumu ya da ünsüz benzeşmesi denir.

 

süt – cü değil, süt – çü
kaş – dan değil, kaş – tan
kebap – cı değil, kebap – çı olmalıdır.

Örneklerde de görüldüğü gibi sert sessizlerden sonra sert sessizler gelmiştir.

  1. Ünsüz Yumuşaması

 

Türkçe sözcüklerin sonunda bulunan sert sessizlerden (p.ç.t.k), sonra sesli bir harfle başlayan bir ek getirildiğinde bu sert sessizler (b,c,d,g, ğ) ye dönüşür. Buna ünsüz yumaşaması ya da ünsüz değişmesi denir.

dolap-ı > dolabı, p- b’ye dönüşmüş,
kanat-ı -> kanadı t- d’ye dönüşmüş,

ilaç-ı -» ilacı ç- c’ye dönüşmüş,

ahenk-i -> ahengi k- g’ye dönüşmüş,

oluk-u -> oluğu k- ğ’ye dönüşmüş.

 

  1. Ses Düşmesi

Sözcüğe ek geldiğinde, bazı seslerin düştüğü görülür. Buna ses düşmesi denir.

Dilimizde değişik nedenlerden ses düşmesi olayı meydana gelmektedir. Ses düşmesini ikiye ayırarak inceleyebiliriz.

  1. a) Sesli harfin (hece) düşmesi: Tükçede heceyi sesli harfler oluşturmaktadır. Bu sesli harflerden biri düştüğünde, hâliyle hece de düşmüş olur. Bu nedenle sesli harfin düşmesine hece düşmesi de denmektedir.
  • İkinci hecesinde dar ünlü bulunan sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde;

alın -» alnı

gönül -» gönlü

  • Yardımcı fiillerle yapılan birleşik fiillerin oluşumunda;

sabır etmek -» sabretmek
kayıp etmek kaybetmek

  • Bazı birleşik isimlerin oluşumunda;

kayın ana -» kaynana

pazar ertesi -> pazartesi

sarı armak -» sararmak
yumurtalamak —> yumurtlamak

  1. b) Sessiz harfin düşmesi: Sonu “k” sessizi ile biten sözcüklere küçültme eki getirildiğinde;

ufak-cık -> ufacık,
küçük-cük -» küçücük

  1. Ses Türemesi

Sözcüğün aslında bulunmadığı hâlde, sözcüğe ek geldiğinde, bazı sesler türeyebilir. Buna ses türemesi denir. Ses türemesi de dilimizde değişik nedenlerden oluşmaktadır. Ses türemesi olan sözcüklere örnekler verelim.

  • Yardımcı fiillerle yapılan birleşik fiillerde;

red etmek         reddetmek

his etmek —> hissetmek
hak etmek -> hakketmek

  • Tek heceli bazı sözcüklere küçültme eki getirildiğinde;

bir-cik -> biricik,
genç-cik -> gencecik
az-cık -> azıcık

  1. Daralma

Son hecesi “a-e” geniş seslileriyle biten kelimelere “-yor” eki getirildiğinde bu geniş sesler daralarak (ı,i,u,ü)ye dönüşür. Buna ünlü daralması denir.

bekle-yor bekliyor

okuma-yor —> okumuyor

izle-yor -» izliyor

  1. Kaynaştırma

Türkçede iki sesli harf yan yana gelemez. Sonu sesli ile biten bir sözcüğe yine sesli ile başlayan bir ek getirildiğinde araya okumayı kolaylaştırmak için bir sessiz harf girer. Buna kaynaşma, getirilen harflere de kaynaştırma harfleri diyoruz. Bu harfler “y-ş-s-n”dir.

Araba-y-ı, annesi-n-e, baba-s-ı, altı-ş-ar…

  1. Ulama

Sözcük sonundaki sessiz harflerin, kendilerinden sonra gelen kelimelerin, başındaki sesli harflere bağlanarak bir hece gibi okunmasına ulama denir.

Dikkat edeceğimiz şey, arada noktalama işaretlerinden herhangi birinin olmamasıdır.

“Ben, evden okula gelirken iki kuş gördüm.”

Bu cümlede altı çizili yerlerde ulama vardır. Dikkat ederseniz “ben, evden” sözlerinin olduğu yerde virgül (,) kullanıldığından ulama yoktur.

 

 

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Required fields are marked *

*